Erkek Kızlar

Bugünlerde okuduğum kitap ve izlediğim film, tesadüfen aynı konu üzerine kurgulanmış. İstesen ayarlayamazsın ya, aynen öyle.

Ben de şaşırdım bu tesadüfe tabii.

Reşat Ekrem Koçu'nun “Erkek Kızlar” isimli kitabını, elime almamla başladı herşey. Kitabı alıp da eve geldiğim süreç içersinde “hımmm konu ne olabilir ki? Erkek kızlarmış, acaba erkek gibi davranan ya da olmaya özenen gözü pek kızlar mı” diye düşündüm. Sakın gözü pek derken yanlış anlaşılmasın. Nazik falan değil anlamında kullanıyorum.

Eve gelip de ilk okuduğum hikaye İbrahim Voyvoda isimli olanıydı. Okudukça gözlerim büyüdü. Gene bir yanlış anlamayın diyeyim de, meseleye arka kapaktaki yazıdan alıntı yaparak devam edeyim.

Şöyle: ilk kez 1962'de yayınlanan Erkek Kızlar adlı kitabında Reşat Ekrem Koçu, kadının adeta var olmadığı, yaşamın neredeyse hiçbir alanında etkin olmadığı bir toplumda, tuhaf bir “kadınlık durumuna”, beklenmedik bir tarzda dikkat çekiyor.

Toplumsal yaşama katılmasına izin verilmeyen, fakat olayların katılmaya da zorladığı sıradan Osmanlı kadınları ne yapabilir?

İster Balkan coğrafyasında yaşayan sahte ismi İbrahim Voyvoda olan zengin Ağanın güzeller güzeli kızı, ister Arap emirinin güzel kızı Sitti Zühre'nin, Emir Talha ismini kullanarak erkek kılığına girmek zorunda kalması. İsterse Cerrahpaşa'da oturan, cerrah İsmail'e satılan deli Emine. Onun kim delirtmiş. Kendi kendine delirmez insan. Yaptırana bak derler ya, o hesap işte.

Kitabım henüz bitmedi devam ediyorum ama hepsinin ortak özellikleri çok zengin de olsalar, çok güzel de olsalar erkek kılığına girmek zorunda kalmaları ve ne acı ki, onları erkek kılığına girmek zorunda bırakan toplumun, onları sonra fahişe diye dışlamaları. Tabii ki sonları hiç iyi olmuyor. Genç yaşta ölüm. Ölüm ama ölümün de iyisi var kötüsü var. Eee adı böyle fahişeye çıkmışsa, yapılanlar karşısında bilenmiş onlar da cevap vermişlerse, günlerce süren işkence ile öldürüyorlar İbrahim Voyvoda'yı.

İşin içinde kaynana denen, kadının kurdu da var tabii. Boşuna dememişler, kaynanayı ne yapmalı, kaynar kazana atıp kaynatmalı? Siz hiç iyi kaynana gördünüz mü? Doğurduğu için kendi imalatı, malı olduğuna kanaat getiren kaynanalar, oğulcuklarını bi türlü paylaşamazlar. Her köfteye acı maydanoz olurlar. Olan tabii oğulcuklarına olur. Tabii kendilerine de.

Neyse kitap, Reşat Ekrem Koçu'nun dilbaz anlatımıyla harika ve hüzünlü bir şekilde geçiyor. Benden yüzyıllarca önce yaşamış hemcinslerimin ne ızdıraplar çektiğini okuyup duracağım.

Kimbilir benden yüzyıllar sonra da başka bir anlatıcı çıkacak ve günümüzde yaşanan kadın katliamlarını, şiddetini, işyerlerindeki mobbingleri, eşitsizlikleri anlatacaklar.

Acaba yüzyıllar sonra kadın eşit olacak mı? Hayır! Bunun için falcı olmaya gerek yok. Tarihe ve bugüne bak ne olacağını anlarsın.

Gelelim izlediğim filme. "Hizmetkar Albert Nobbs". 19 yy İrlanda'sında geçiyor. İsmi Albert ama o bir kadın. Hayatta yalnızdır Albert. Annesini, Albert doğar doğmaz, babası terk ettiği için ve kadın öldüğünden hayatta yalnız kalan Albert rahibe okuluna verilir ve bir süre sonra oradan ayrılır. İş aslanın ağzında. Hele bir kadının iş bulması çok zor. O da en sonunda ikinci el bir garson elbisesi satın alarak garson olur ve küçük bir otelde de uşak olarak hayatına devam eder.

Artık erkek kimliği üzerine öyle bir yapışır ki, istese de kadın gibi davranamaz. Üstelik bunu otelde çalışanlar ve patron da dahi hiç kimse anlamaz. Ta ki boya badana için otele gelen bir ustaya kadar. Yatacak yer yoktur ve patron ustayı Albert'ın odasında yatacağını söyler. Albert karşı çıksa da, hayır, imkansız.

Sonra ne olur biliyor musunuz, usta da erkek değil kadındır. Badanacı olan sarhoş kocasından kaçıp o da bu yola başvurmuştur. Ve evlenmiştir.

Albert onların evine gittiğinde, hayallerindeki gibi bir yuva görür. Mükemmeliyetçi Albert onlara o kadar özenir ki, otelde çalışan hizmetçi bir kızla evlenmeye karar verir. Ne ki kızın gönlü kazan dairesinde çalışan yakışıklı ve sorumsuz adamdadır. İkisi birlikte Albert'ı kullanırlar. Albert'ın şilin şilin biriktirdiği parayı sızdırmaya bakar kaloriferci erkek bozuntusu.

Ah dedim Albert'a ah. Neden bu kadar mükemmeliyetçisin ve kendine güvenin yok. Hayalini kurduğun tütüncü dükanını açma fikrini bir eş olmadan da hayata geçirebirilirsin. Yalnızlık mı? Yıllar içinde birini belki bulursun, belki bulamazsın. Neden bu kadar kendine güvensizsin?

Üstelik kadını da sevmiyordu. Sadece kafasında kurguladığı, tütüncü dükkanının üst katında, huzurlu bir yuva ve şablona uygun eş.

Neyse bu anlattıklarımı size film olarak izlemenizi öneririm. Çünkü bir kadının erkek olmak zorunda kalması ve sonra o kimlikten çıkamaması. Hep toplum dayatmaları.

Aynen Osmanlı'daki gibi.

Aslında yine yok mu, var. Yeşilçam'ın Şöför Nebahat filmini unuttunuz mu? Ya diğerleri? Gerçek yaşamda kamyon şöförü olan kocası ölünce kamyon şöförlüğü yapan kadınlar tabii erkekleşerek. Erkek dünyasında kadın olamazsınız.

Neyse bakalım, ne haller var yeryüzünde. Hep birbirimize hayatı zehredip duruyoruz. Saçma sapan ahlak kuralları yüzünden.

Ahlak da, ne ahlak ama ya!

Saraylara layık olmak!

Saraylar neden bu kadar görkemli ve ihtişamlıdır?

Ya yakutlar, elmaslar, pırlantalar, altınlar, gümüşler?

Hepsi gücün göstergesidir.

Saraylar halka ve başka ülkelere; imparatorluğun ne kadar büyük olduğunun gösterisidir.

Belki biraz da, padişahlara, şehzadelere, sultanlara saray yaşamını çekilir kılmaya, cazip hale getirmeye mi yarar bunca ihtişam, debdebe!

Saray yaşamı? Bir elin yağda, bir elin balda, tek bir emirle herkesi kendine boyun eğdireceğin, tek sözünle insanları öldürebilmenin vahşetini bilmenin kabusu mu?

Bunun yanında, taht için uygun adaysan seni de öldüreceklerini bilmenin azabı, bu azapla neler yapacağının şaşkınlığı mı?

Yaşamını yalnız başına bir kafes ardında sürdürsen de, yaşama tutunmak için, ölümden kaçmak isterken gün be gün, kendi kendini zehirlemeyi göze almak mı?

İşte III. Mustafa'nın hayatı, tam da böyleydi. Tahta çıkmadan önce zehirlerle içli dışlı oldu.

Çocukluğu babası III. Ahmed'in saltanatında, Lale Devri ortamında geçirmiş ama 13 yaşındayken Patrona ayaklanmasıyla birlikte, babası tahttan indirilince dört kardeşiyle birlikte Topkapı Sarayı'nın şehzadeler hapishanesi olan Kafes Kasrı'na kapatılmıştı. Amcaoğulları I.Mahmud ile III.Osman saltanat sürerken, o loş bir dairede yalnızlığa mahkum olmuştu.

Sadece yalnızlık değildi derdi. En büyük korkusu zehirlenmekti. Çünkü kafes'e kapatılan birçok şehzadeyi alenen öldürmektense zehirlenerek öldürüldüğünü ortadan kaldırıldığını çok iyi biliyordu.

Bunun için kendince çareler düşündü. Bağışıklık kazanmak için, azar azar zehir kullanmaya başladı. Bir kaç kere zehirlendiği halde kurtulmayı başardı.

1757 de III.Osman ölüp Mustafa 41 yaşında tahta çıktığında, solgun benzi, durgun bakışları, bu panzehirlere bağlandı.

Tahta çıktığında bir başka sorunla daha karşılaştı. Hanedanda kendisinden başka erkek yoktu. 1728 yılından beri de hiç doğum olmamıştı. Bu durum Mustafa tahta çıktıktan sonra 8 yıl daha devam etti. Sonunda 1759 da padişahın bir çocuğu oldu. Çocuk kız olmasına rağmen, hanedanın yaptığı en büyük şenlikti.

Mustafa'nın zehirlenmelerden kurtulmasını sağlayan hatta belki de çocuğunun doğumuna neden olan büyük ihtimal Rızâi Kadın'dı.

Rızâi Kadın III. Mustafa'nın macuncusuydu. Bugün Karacaahmet Mezarlığı'ndaki mezar taşı sayesinde onun varlığını, ve III. Mustafa için ne denli önemli olduğunu öğreniyoruz.

Mustafa öldükten 33 yıl daha yaşadı. İnsan ömrünün süresi bilinmez ama görülüyor ki, uzun yaşamanın sırlarını kendi üzerinde de uygulamış.

Rızâi Kadın'ın şöyle bir tarifi var: “5'er dirhem revandi çini, çörek otu, tarçın, cûb-ı çimeni, mahmudiye; 2'şer dirhem tevrid, Hindistan cevizi, kaule; 1 dirhem beyaz karabiber, 7 dirhem günlük, 12 dirhem ak sakız, 20 dirhem sinemaki, 26 dirhem zeencefil, 225 dirhem asel-i musaffa (süzme bal). Bal tencerde azıcık kaynatılarak, köpüğü alındıktan sonra, parmak dayanacak sıcaklığa gelince sayılanlar katılıp karıştırılmalı, bir kaseye konarak akşam sabah birer dirhem (3.2 gr) yemeli. Bu macun bedende olan şeyleri ve yelleri üfürüp çıkarır; bel ağrısını giderir, kuluncu def eder. Mafi (yararlı) ve mücerrebdir (denenmiştir.)

Bizden çağlar önce bu yararlı tarif mutlak ki, saraylara layık insanlara yapılıyordu. Sıradan, sadece vergi vermek ve savaşlarda asker olarak kullanılan halka bu tarif verilmiyordu. O zaman onlara, doğum kontrol yöntemleri de sınırlı olduğundan, bol bol üreyip; sürünerek yaşamak, savaşmak ve ölüm kalıyordu.

Ali Eşref Dede'nin Yemek Risalesi

Yazıyı yazmaya başlamamla birlikte, açık pencereden burnuma nefis kızartma kokuları gelmeye başladı. Saat ne öğle yemeği yapmak için uygun ne de akşam yemeği için. Ancak erken saatte yapılan akşam yemeği hazırlığı diyebiliriz. Kabukları soyulup doğranmış, üzerine sarmsaklı yoğurt eklenmiş biber kızartmasını 7/24 yiyebilirim. Ama yemem. Çünkü acayip kilo yapar.:)

Zaten ne lezzetliyse o kilo yapıyor. Hele şu tv lerde boy gösteren aşçılar, dayıyorlar yağı malzemeyi, eti, şunu bunu. Zannedersiniz milletin sağlığı da, cüzdanı da bu malzemeleri tüketmeye müsait.

Kimiside ise hiç pratiği olmayan yemekler yapıyor. Nasıl gıcık oluyorum. Tercüme yayınevi iftiharla sunar: evde kafeterya tarzı yemek. Bi gidin yaa. Amerikan aksanlı Türkçe konuşmanızla özentiden boğuluyorsunuz. Bi de o hiç bir pratiği olmayan tariflerini kitap haline getirmiyorlar mı? Maşallah özgüvene bak! Bence bu kitapları satış kaygısından ziyade, prestij için yayınlatıyorlar.

Boş verin sinirlenmeyelim,biz Osmanlı'ya gidelim. Size Ali Eşref Dede'den bahsedicem. Ali Eşref Dede'nin yemek kitabı Osmanlı'da yazılan ikinci yemek kitabı. İlk yemek kitabı olan 1844 tarihli Melceu't Tabbahin kitabı Mehmet Kamil yazmış. Mehmet Kamil bu eseri Agdiye risalesinden örnek almıştır. Fakat Agdiye Risalesesinin nerede olduğu bilinmemekte.

1844 den sonra ise yazılan bütün yemek kitapları Melceu't Tabbahin kitabının kopyası durumunda. Ali Eşref Dede ise, ilk yemek kitabından on iki on üç sene sonra bu kitabını yazmış.

Enteresan olan; Şeyh Ali Eşref Dede'nin Mevlana'ya duyduğu sevgi saygıdan dolayı kitaba “nohut çorbasıyla” başlamış. Denilen odur ki, Mevlana'nın nohut hakkında söylediği sözler varmış. Doğruluk payı var mıdır tabii bilmiyorum. Kara ikliminde yaşayan Mevlana'nın bu baklagili sevdiği kuvvetle muhtemel. Kitabın içinde balık yemekleri yer almamış, zira mevlevilikte balık yasakmış. Bunu da Nuh tufanına dayandırıyor araştırmacılar.

Kitap Çorbalar, salata ve turşular, kebaplar, külbastılar, helva ve kadayıflar, paluze ve dondurmalar, kurabiyeler, revani, hamurdan yapılan yemekler, halanga ve börekler, dolma çeşitleri, patlıcandan yaıplan paçalar ve mücverler, köfteler, ıspanak, kabak türü sebzeler, ilik yapımı ve yahniler, pilav çeşitleri, gibi devam ediyor. Günümüz yemeklerinden pek farkı olmasa da, baya bi ağır olduğu yoğun yağ, yumurta v.s. oranından belli.

Hadi gelin size dili hoş, bi Ali Eşref Dede tarifi vereyim. Artık yapan olur mu bilmem?

Peynir lokması:

Tuzsuz sade lor peynirinden yahut tuzlu peynirin tuzunun ihraç (atıp) ve izâle için (ayırma için)bir gün bir gece suda bırakup kifâye miktarı (yeteri kadar) alınıp cüz'î (az) dakîk-i has (has un) izâfe ile (ilave ederek) yoğurup lokma lokma kesüp sonra gayette kızmış yağda tabh (pişirip) ve kefçe (kepçe ile çıkarup ve yağın süzüp sahana vaz' (koyup) ve ekl oluna (yene).

Tatlu olması matlûb ise (arzu edilirse musaffa şeker (saf şeker) ya asel (bal) şerbetine ilka (bırakıp) ve bir miktar durup çıkarup tabağa vaz' ile (koyarak servis yaparak) ekl oluna (yene), lokmalar ısıcak iken sahan ya tabağa vaz' olundukta (alındığında) ince sahk olunmuş (dövülerek toz yapılmış) şekeri üzerine eküp kapağın kapayup bir miktar terk olunmağla sekerin tatluluğu sirayet ile (etkisini göstererek) lezzet peyda olmağla (meydana gelmekle) bu dahi bir gûne lâtif olur (bu da bir değişik güzellikte olur).

Ben bir ören yerine gittiğimde etkileniyorum. Sanırım genelde herkes bu duygulara sahiptir. Ne yiyip ne içtiklerini merak ediyorum. Bunun günümüzde olduğu gibi et ve buğdaya dayalı olsa da, kadınların ya da adamların yemekleri nasıl yaptıklarını merak ediyorum.

Avcı toplumdan tarım toplumuna geçtikten sonra ufak tefek değişiklikler olsa da, genelde aynı şekilde besleniyoruz. Hoş günümüzde et oburlar avcı toplumunu aratmayacak ölçüde. Ama o etlerin yani hayvanları üretim ve kesim aşaması, keşke avcı toplumundaki gibi olsa dedirtiyor.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçtiğimizde, sanayi yiyecekleri çıktı piyasaya. Bu reyonlar benim genellikle hiç uğramadığım yerler. Katkılı kekler, boyalı biskütler, gazlı içecekler, v.s. Çok fazla uğramadığım için de koskoca bir alanı kaplayan bu reyonda, çok şey olsa da, neler olduğunu ayrıntılı hatırlamıyorum.

Marketin karşısında ilkokul olduğundan, çıkışta çocukların, bu sağlıksız sanayide üretilmiş yiyecekleri ne kadar büyük bir hazla tükettiklerini de görüyorum. Kimisi haddinden fazla zayıf, sararmış yüzlü, kimiyse bi türlü doyum sağlamayan bu ürünleri yemekten, şimdiden obez olmuş durumda.

Benim çocukluğumdan bugüne çok da uzun bir zaman geçmediği halde çocukların beslenmesinde zamanın kısalığı baz alındığında, çok büyük değişikler oldu.

Sanayi toplumundan, iletişim çağına çoktan girdik bile. Çin'in bütün ülkeleri işsiz bırakan fason sanayisinden sonra, işsizler ordusu, Çin ordusunu geçti.

Şimdi bilgisayar başında tıkınıp duruyoruz hani nerdeyse.

Hayırlısı mı demeli, ne demeli?

Tophane'de bi Madridli - Cervantes

Ne derler; akacak kan damarda durmaz. Sizinkiler söylemişler bunu. Doğru da. Benim başıma gelenler bu sözü doğruluyor. Madrid, sene 1569.  Bi asilzadeyi yaraladım. Çok öfkelendirmişti beni. Nedenini sorma ama. Bak fikir yürütebilirsin. İster para meselesi, de, ister kadın meselesi. Sen hangisini yakıştırırsan. Daha çok da bu yönde kavga çıkar değil mi?

İşte bu asilzadeyi yaralama hayatımın dönüm noktası oldu. Ardından, hakkımda hemen tutuklama kararı çıkarıldı. Karar da karardı ama: sağ elim kesilecek ve on yıl da sürgünde yaşayacaktım.  Sürgünü anladım da, elimin kesilmesine dayanamazdım. Mecburen İtalya’ya kaçtım. Tek kuruş param yok. Bu aşamada yapabileceğim tek şey orduya katılmaktı. Katıldım da. 1571 de Osmanlılar’la İnebahtı deniz savaşı vardı ve ben de Marquesa adlı kadırgada bulunuyordum. Zorlu bi savaştı açıkçası. İki defa göğsümden yaralandım. Madrid’den sağ elimi kurtarmak için kaçtım ama gelgelelim sol elimi kaybettim bu savaşta. Oldukça ironik bi durumdu. Ve bana çok acı verdi. Şimdi anladın mı neden akacak kan damarda durmazmış dediğimi? Sizinkilere hak verdiğimi?

El Manço lepanto. Evet artık bundan sonra lakabım İnebahtı çolağı olarak kaldı. Sizin Sokollu Mehmet Paşa var ya, bi teşbihte bulunmuştu Venedik elçisi Barbaro’ya; ‘’ Biz sizden Kıbrıs’ı alarak kolunuzu kestik. Siz ise donanmamızı yenmekle bizim sakalımızı traş ettiniz. Kesilen kol yerine gelmez ama traş edilen sakal daha gür biter.’’ İşte bu teşbih, bu savaşta benim kolumda gerçekleşti. Kader. Kader, ama ne yapalım. O zaman Halil Sezai yok tabii. Olsa da, kolum gitti diye Sezai gibi, uluyup durcak halim yok ya!

Beş yıla yakın zaman Akdeniz’de dolaştım ve hep de Osmanlı leventleriyle savaştım. Nihayet 1575 yılında, İspanya’ya dönmek üzere bi İspanyol gemisine bindim. Ne var ki, Marsilya açıklarında Cezayirli Türkler tarafından kuşatıldık. Ve Arnavut asıllı Türk denizcisi Deli Memi tarafından esir alındım. Tam Halil Sezailik bi durum değil mi anlattıklarım? Tam kurtulacağım derken...  Ne yapcam, kaçmaktan başka çare yok. Fakat yakaladılar ve prangaya vurdular. Bunun sonunda tek kollu kürek mahkûmu bi forsa oldum. Oradan İstanbul’a geldim. İşte tam da bu sıralarda Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa, Sultan 3. Murat’tan destur almış, Tophane’deki camiini yaptırıyormuş.

Duvar işçisi Cervantes

Tek kolumla Tophane’deki Kılıç Ali Paşa Cami inşaatında duvar işçisi olarak çalıştım. Cami nihayet 1580 yılında tamamlandı. İyi çalıştım ve bunun karşılığında özgürlüğüme kavuştum.  Galiba benim hayatım beş yıllık süreler içersinde evriliyor. Sana anlatırken şimdi fark ettim. Ve bu beş yılın sonunda nihayet memleketime dönebildim. Nereden bilebilirdim ki bu zaman diliminden sonra, 36 yıl daha yaşayacağımı. Sakın bu 36 yılı özgür yaşadığımı düşünme. Sizin Don Kişot (Don Quijote) ismiyle tercüme ettiğiniz meşhur romanımı da hapishanede yazdım. Bu romanda kendi hayatımla alay etmiştim aslında. Belki de hapishaneye katlanmanın bi yoluydu bu. Eee insan edebiyatçı olursa zorluğa katlanmak da böyle oluyor. Öhhöömmm! Övünmek gibi olsun…

Kalan ömrümü ise asaletmeâplara methiye yazmakla geçirdim. Onların, yani asillerin buna ihtiyacı vardı benim de paraya. Geçinmem lazımdı, anlıyor musun beni?

En önemli eserlerim Don Kişot ve Kılıç Ali Paşa Camiinin Duvarları’dır. 23 Nisan tarihinde yaşama veda ettim.

Gördüğün gibi hayatım mükemmel geçmedi. Yani çalışma odamda oturup bütün bunları hayal etmedim. Bütün bu yaşadıklarım beni besledi. Ben de bunları aktardım. Aktarmak zorundaydım. Bu dünyaya, yaşadıklarıma katlanabilmek için. Dünyada yaşarken insanlar zoluklarla karşılaşır. Kimi bunları yazar, başarılı olur, ünlü edebiyatçı olur. Benim gibi. 

Herkes sanatçı olamayabilir ama siz de bizim yazdıklarımızı, çizdiklerimizi, bestelediklerimizi dinleyerek, okuyarak, izleyerek de dünyayı katlanır ve çekilebilir kılarsınız.

Hepsi bu kadar, hadi ben kaçtım. İyi geceler…

İmza: Miguel de Cervantes